وجود چاله، گودال، دریچه بدون درپوش یا حفاری رهاشده در خیابان و پیاده‌رو ممکن است باعث زمین‌خوردن عابران، شکستگی دست‌وپا، آسیب‌دیدن موتورسواران یا وارد شدن خسارت به خودرو شود.
در چنین شرایطی این پرسش مطرح می‌شود:
آیا شهرداری باید خسارت را پرداخت کند؟
پاسخ کوتاه این است:
اگر حادثه در اثر کوتاهی شهرداری در نگهداری و ایمن‌سازی معبر عمومی اتفاق افتاده باشد، امکان مطالبه خسارت از شهرداری وجود دارد؛ اما مسئولیت شهرداری باید با دلیل و معمولاً از طریق نظر کارشناس احراز شود.
وظیفه قانونی شهرداری چیست؟
بر اساس بند ۱۴ ماده ۵۵ قانون شهرداری، اتخاذ تدابیر لازم برای رفع خطر از معابر عمومی و همچنین پوشاندن چاه‌ها و چاله‌های واقع در معابر عمومی از وظایف شهرداری است.
بنابراین، اگر در خیابان یا پیاده‌رو چاله یا گودالی خطرناک وجود داشته باشد و شهرداری با وجود وظیفه قانونی خود برای برطرف کردن خطر، ایمن‌سازی محل یا نصب علائم هشداردهنده اقدام مؤثری انجام ندهد، ممکن است در برابر خسارت ایجادشده مسئول شناخته شود.
برای مثال، فرض کنید فردی هنگام عبور عادی از پیاده‌رو، به علت وجود چاله‌ای عمیق که هیچ مانع یا علامت هشداری در اطراف آن نصب نشده است، زمین بخورد و دست یا پای او بشکند. اگر مشخص شود که نگهداری آن پیاده‌رو بر عهده شهرداری بوده و حادثه نیز مستقیماً بر اثر همان وضعیت خطرناک رخ داده است، زیان‌دیده می‌تواند برای مطالبه خسارت اقدام کند.
آیا با وقوع حادثه، شهرداری حتماً مسئول است؟
خیر. صرف اینکه حادثه در خیابان یا پیاده‌رو اتفاق افتاده باشد، برای محکوم کردن شهرداری کافی نیست.
زیان‌دیده باید بتواند این موارد را ثابت کند:
در معبر عمومی چاله، گودال یا وضعیت خطرناکی وجود داشته است.
مسئول نگهداری یا ایمن‌سازی آن محل، شهرداری یا نهاد دیگری بوده است.
مسئول مربوط در انجام وظیفه خود کوتاهی کرده است.
خسارت مالی یا بدنی واقعاً به شخص وارد شده است.
میان چاله یا وضعیت خطرناک معبر و خسارت ایجادشده، رابطه مستقیم وجود دارد.
برای نمونه، اگر شخصی بدون توجه به علائم هشداردهنده وارد محدوده مسدودشده عملیات عمرانی شود و آسیب ببیند، ممکن است تمام یا بخشی از حادثه به رفتار خود او نسبت داده شود. در این حالت، میزان خسارتی که از شهرداری یا مسئول حفاری قابل مطالبه است، می‌تواند کاهش پیدا کند.
اگر چاله را پیمانکار یا اداره دیگری ایجاد کرده باشد چه می‌شود؟
همه چاله‌ها و حفاری‌های داخل شهر مستقیماً توسط شهرداری ایجاد نمی‌شوند. گاهی حفاری مربوط به شرکت آب و فاضلاب، برق، گاز، مخابرات یا پیمانکاران پروژه‌های عمرانی است.
اگر حادثه در نتیجه حفاری یک شرکت یا پیمانکار و به علت رعایت نکردن نکات ایمنی، نصب نکردن مانع، روشنایی یا علائم هشداردهنده اتفاق افتاده باشد، ممکن است همان دستگاه یا پیمانکار مسئول جبران خسارت شناخته شود.
بنابراین، پیش از طرح دعوا باید مشخص شود:
چه شخص یا نهادی چاله یا گودال را ایجاد کرده است؟
نگهداری و ایمن‌سازی محل بر عهده چه کسی بوده است؟
آیا شهرداری از وجود خطر اطلاع داشته یا باید از آن اطلاع می‌داشت؟
آیا در محل حادثه مانع، تابلو، چراغ یا هشدار مناسبی وجود داشته است؟
آیا پیمانکار وظایف ایمنی خود را انجام داده است؟
در مواردی که مسئول اصلی دقیقاً معلوم نیست، ممکن است لازم باشد شهرداری، پیمانکار و دستگاه حفار همگی در بررسی قضایی حضور داشته باشند تا با جلب نظر کارشناس، سهم تقصیر هرکدام مشخص شود.
چه خسارت‌هایی قابل مطالبه است؟
نوع خسارت قابل مطالبه به نتیجه حادثه بستگی دارد.
در آسیب‌های بدنی، ممکن است حسب مورد مواردی مانند این‌ها مطرح شود:
دیه یا ارش صدمات واردشده؛
هزینه‌های قانونی دادرسی و کارشناسی؛
سایر زیان‌های قابل اثبات، در حدودی که قانون و دادگاه می‌پذیرد.
در خسارت‌های مالی نیز ممکن است مواردی مانند این‌ها مطالبه شود:
هزینه تعمیر خودرو یا موتورسیکلت؛
خسارت واردشده به لاستیک، رینگ، جلوبندی یا سایر قطعات؛
خسارت واردشده به وسایل همراه شخص؛
هزینه کارشناسی و دادرسی.
البته مطالبه همه این موارد به معنی پذیرش قطعی آنها نیست. میزان خسارت و رابطه آن با حادثه معمولاً باید با مدارک، فاکتور معتبر و نظر کارشناس رسمی دادگستری اثبات شود.
درباره مطالبه هزینه‌های درمان در کنار دیه نیز رویه قضایی و شرایط پرونده اهمیت دارد؛ بنابراین نمی‌توان به‌طور مطلق گفت که در هر پرونده، تمام هزینه‌های درمان علاوه بر دیه پرداخت خواهد شد.
ماده ۱۱ قانون مسئولیت مدنی چه می‌گوید؟
بر اساس ماده ۱۱ قانون مسئولیت مدنی مصوب ۱۳۳۹، اگر کارمند شهرداری در هنگام انجام وظیفه، عمداً یا در نتیجه بی‌احتیاطی به دیگری خسارت وارد کند، ممکن است شخصاً مسئول باشد؛ اما اگر خسارت ناشی از نقص وسایل و امکانات اداره یا مجموعه مربوط به بیان ساده، باید بررسی شود که حادثه ناشی از کدام‌یک از این موارد بوده است:
تقصیر شخصی یک مأمور یا کارمند؛
نقص امکانات و تجهیزات شهرداری؛
کوتاهی در نگهداری و ایمن‌سازی معبر؛
عملکرد پیمانکار؛
اقدام یک دستگاه خدمات‌رسان؛
یا تقصیر مشترک چند نفر.
نقش تقصیر خود زیان‌دیده چیست؟
گاهی خود فرد آسیب‌دیده نیز در ایجاد یا تشدید حادثه نقش دارد. برای مثال:
راننده با سرعت نامتناسب حرکت کرده است؛
فرد از محل ممنوع یا مسدودشده عبور کرده است؛
علائم هشداردهنده کافی در محل وجود داشته، اما به آنها توجه نشده است؛
خسارت به علت بی‌احتیاطی شخص شدیدتر شده است.
در این شرایط ممکن است کارشناس برای زیان‌دیده نیز درصدی از تقصیر در نظر بگیرد. در نتیجه، مسئولیت شهرداری، پیمانکار یا دستگاه حفار به همان نسبت کاهش پیدا می‌کند.
بنابراین، صرف وجود چاله برای دریافت تمام خسارت کافی نیست؛ نحوه وقوع حادثه و رفتار تمام اشخاص دخیل بررسی می‌شود.
بعد از حادثه چه اقداماتی انجام دهیم؟
مهم‌ترین مسئله، حفظ و جمع‌آوری دلیل است؛ زیرا ممکن است چاله چند ساعت یا چند روز بعد ترمیم شود و اثبات وضعیت محل دشوار شود.
پس از حادثه، تا حد امکان این اقدامات را انجام دهید:
✅ از چاله یا گودال و اطراف آن عکس و فیلم واضح تهیه کنید.
✅ در تصاویر، عمق و وسعت چاله، محل دقیق حادثه و نبودن مانع یا علامت هشدار مشخص باشد.
✅ نشانی دقیق، ساعت و تاریخ حادثه را ثبت کنید.
✅ مشخصات شاهدان حادثه را بگیرید.
✅ در حوادث رانندگی، از پلیس بخواهید وضعیت محل و نحوه وقوع حادثه را در گزارش درج کند.
✅ در صدمات بدنی، سریعاً به مرکز درمانی مراجعه کنید و مدارک پزشکی را نگه دارید.
✅ برای تعیین نوع و میزان صدمه، حسب مورد موضوع را از طریق پزشکی قانونی پیگیری کنید.
✅ فاکتورهای درمان، تعمیر خودرو، حمل خودرو و سایر هزینه‌های مرتبط را حفظ کنید.
✅ اگر احتمال می‌دهید محل حادثه سریعاً تغییر کند، برای ثبت رسمی وضعیت موجود، درخواست تأمین دلیل را بررسی کنید.
✅ اگر حفاری متعلق به اداره یا پیمانکار مشخصی است، نام پیمانکار، تابلو پروژه و دستگاه سفارش‌دهنده را ثبت کنید.
برای مطالبه خسارت باید به کجا مراجعه کرد؟
زیان‌دیده می‌تواند با فراهم کردن مدارک، حسب نوع و میزان خواسته، دادخواست مطالبه خسارت را از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کند. مرجع صالح با توجه به نوع خسارت، مبلغ خواسته و مقررات صلاحیتی زمان طرح دعوا تعیین می‌شود.
در صدمات بدنی، گزارش پزشکی قانونی اهمیت زیادی دارد و در خسارت‌های مالی نیز معمولاً نظر کارشناس رسمی دادگستری درباره علت حادثه، میزان خسارت و سهم تقصیر اشخاص مؤثر است.
پیش از ثبت دادخواست، باید خوانده یا خواندگان درست شناسایی شوند. طرح دعوا صرفاً علیه شهرداری، در حالی که چاله توسط یک شرکت خدمات‌رسان یا پیمانکار ایجاد شده است، ممکن است رسیدگی و وصول خسارت را دشوار کند.
یک مثال ساده
فرض کنید خودرویی در شب وارد چاله‌ای عمیق در خیابان می‌شود و لاستیک، رینگ و جلوبندی آن آسیب می‌بیند. در محل نیز هیچ تابلو، مانع یا چراغ هشداردهنده‌ای وجود ندارد.
اگر راننده بتواند با گزارش پلیس، عکس، فیلم، شهادت شاهدان و نظر کارشناس ثابت کند که:
چاله در معبر عمومی وجود داشته است؛
حادثه مستقیماً بر اثر همان چاله اتفاق افتاده است؛
مسئول نگهداری محل در رفع خطر کوتاهی کرده است؛
و راننده نیز مرتکب تخلف مؤثری نشده است؛
امکان مطالبه خسارت وجود خواهد داشت.
اما اگر مشخص شود راننده با سرعت بسیار بالا حرکت می‌کرده، علائم هشدار در محل نصب بوده یا چاله را پیمانکار دیگری ایجاد کرده است، مسئولیت ممکن است کاهش یابد، تقسیم شود یا متوجه شخص دیگری گردد.
نتیجه
شهرداری وظیفه دارد چاه‌ها و چاله‌های خطرناک واقع در معابر عمومی را بپوشاند و برای ایمنی شهروندان اقدام لازم را انجام دهد. اگر کوتاهی در انجام این وظیفه باعث ورود خسارت مالی یا بدنی شود، امکان مطالبه خسارت وجود دارد.
بااین‌حال، شهرداری در هر حادثه‌ای که در خیابان اتفاق می‌افتد، الزاماً مسئول نیست. مسئولیت نهایی پس از بررسی علت حادثه، مسئول نگهداری محل، عملکرد پیمانکار یا دستگاه حفار، مدارک زیان‌دیده و سهم تقصیر هر یک از اشخاص مشخص می‌شود.
نکته کاربردی: پس از وقوع حادثه، مهم‌ترین اقدام این است که پیش از ترمیم یا تغییر محل، از وضعیت چاله، نبود علائم هشداردهنده و آثار خسارت، دلیل کافی تهیه شود.
🌺 برای آشنایی با نکات کاربردی حقوقی و شناخت بهتر حقوق خود، به کانال «حقوق به زبان ساده» بپیوندید.
در این کانال، موضوعات پیچیده حقوقی را با بیانی روشن، ساده و قابل‌فهم توضیح می‌دهیم.
به دوستان خودتون هم معرفیش کنید.
•┈┈••✾••┈┈•
حقوق به زبان ساده (حقانسه)
👈 [عضـــو شویــــد]
@haghanse
ble.ir/join/ZDFjMGRkM2
•┈┈••✾••┈┈•